Argazkia: L. Beloki Aurtengo Urretxuko karrozen desfilea oraindik fresko daukagunez, zortzi kuadrillei eskerrak emanez hasi nahi dut. Haiei esker, lehen desfile hartatik 67 urtera, tradizio honek Euskal Jaiaren parte izaten jarraitzen du eta, beste behin ere, gure kaleak bete ditu.
Jakina, zorionak LKPT koadrilari, Haurtzaroa ez dadila presaka pasa karrozarekin karroza onenaren saria irabazteagatik. Baita 2001 kuadrillari ere, Karrozen desfilea auzitan karrozarekin herritarren saria irabazteagatik. Eta zorionak bigarren sailkatu diren gainerako karrozei ere.
Aurten, egun batzuetan, desfilea izango ote genuen ere zalantzan egon zen. Ba al zenekiten?
Ekainaren hasieran izena emateko epea zabaldu zen, baina bi kuadrilla baino ez ziren apuntatu. Aurreko urtean hamalau karroza atera ziren. Aldea handiegia zen kezkarik ez sortzeko. Triste sentitu nintzen eta, batez ere, beldurra eman zidan urteetan Urretxurekin, gure herri kulturarekin eta Euskal Jaiarekin lotuta egon den tradizioaren zati bat galtzen ari ote ginen pentsatzeak.
Eta ez gara tradizio berri bati buruz ari.
1959an sortu zen karrozen desfilea eta berehala bihurtu zen aldarrikapenerako tresna batean. 1966an, erregimen frankistak karrozak debekatu zituen. Hurrengo urteetan beste bide batzuk bilatu behar izan ziren desfilea aurrera ateratzeko: folklore ekitaldiak eta kabalgata umoretsuak.
1974an berriro aldarrikapeneko karrozak eraiki ziren, eta horrek ondorio latza izan zuen, 1975ean berriro bertan behera geratu baitziren. Frankismoaren azken urtea zen eta giro politikoa oso nahastuta zegoen.
Diktaduraren ondorengo urteetan Euskal Jaiaren aldarrikapen izaera berreskuratu zen. Eta, ordutik, karrozek gure kaleak zeharkatu dituzte euripean, eguzki galgaren azpian eta, beti, haiek egiteko orduak eta orduak eman dituzten karrozeroen ahaleginari esker.
Honaino iristeko gainditu behar izan duten guztia ikusita, zaila da pentsatzea orain, besterik gabe desagertu daitezkeenik.
Baina aurtengo alarmak erreakzionatzeko balio izan du. Kuadrilla gehiago parte hartzera animatzeko bideak bilatu ziren eta, azkenean, beste sei batu zitzaizkien hasieran izena emanda zeuden biei.
Ez dakit zer izan zen erabakigarria: betiko oroigarrizko bandejari, lehen aldiz, irabazlearen kuadrillakoentzat landetxe batean asteburu bat gehitzea, ala desfilea benetan galtzeko aukera ikusteak kuadrillak mugiaraztea. Seguruenik, denetik pixka bat.
Kontuan hartu zen, baita ere, karrozak egiteko materialen garestitzea. Hasierako 750 euroko dirulaguntza 1.000 eurora igo zen. Gainera, kuadrilla bakoitzari hamar txartel eman zitzaizkion Euskal Jai eguneko herri bazkarirako.
Eta, azkenean, joan den igandean, karrozez berriro gozatu ahal izan genuen.
Baina akatsa litzateke arazoa konponduta dagoela pentsatzea.
Ia zazpi hamarkadatan, tradizio hau inguruko herrietako jendea eta baita urrutiagotik etorritakoa ere erakartzeko gai izan da. Orduan, galdera saihestezina da: zer ari da gertatzen gero eta koadrila gutxiago lanari ekitera animatzeko?
Gero eta zailagoa al da orduak, egunak eta hainbeste ahalegin eskaintzea, neurri handi batean ordainik jasotzen ez duen zerbaiti? Egokiak al dira karrozak egiten dituztenen lan baldintzak?
Zaila da jakitea aurten egindako aldaketek bultzatu ote zituzten beste kuadrillak parte hartzera. Argi dago landetxe batean asteburu bat erakargarria izan daitekeela eta edozein diru igoera ongi etorria dela. Baina arazoa sarien eta aurrekontuaren kontu batera mugatzea azaleko ikuspegia izatea litzateke.
Urte askotan, irabazlearen saria oroigarrizko bandeja bat izan da. Eta, hala ere, kuadrillek karrozak egiten jarraitu dute. Bakoitzaren atzean lan orduak, irudimena, ahalegina eta, askotan, norberaren poltsikotik jarritako dirua daude.
Ez da, beraz, interes ekonomikoagatik iraun duen tradizioa. Alderantziz: urteetan aurrekontu oso estuekin lan egin da, eta diru ekarpena handitzea behin eta berriz aldarrikatu izan da.
Kontua beste bat da. Zer aldatu edo hobetu behar da datorren urtean, edo hemendik urte batzuetara, berriro arazo beraren aurrean ez aurkitzeko?
Karroza bat kalera ateratzeko ideia bat baino askoz gehiago behar da: eraikitzeko leku bat, denbora, materialak erosteko dirua eta, batez ere, ordu asko eskaintzeko prest dagoen jendea. Lan hori desfilearen eguna baino askoz lehenago hasten da.
Eta hemen agertzen da agian aurrez aurre begiratu beharko geniokeen beste arazoetako bat: karrozak eraikitzeko lokala.
Argazkia: I. Cruz
Karrozak ezerezetik sortzen direla ematen du Ipeñarrieta kaleko lokal zahar horretan.
Baina pareta horien artean mende bat baino gehiagoko historia dago: zumegileak hara eta hona, zerratzaileak lanean, ahotsen hotsa, zume bustiaren usaina eta, gerora, egurrarena.
XIX. mendearen amaieran, hemen esku trebeek pazientziaz lantzen zituzten zumezko tira luzeak, bata bestearen artean txirikordatuz, aulki, mahai eta bestelako altzari bihurtu arte. Gero, altzari haiek etxeetan aurkitzen zuten beren tokia.
XX. mendearen erdialdera, lokala zerrategi bihurtu zen. Urteetan zehar, zerren hotsa, erreminten kolpeak eta egur ebaki berriaren usainak bete zuten toki hori. Enborrak ohol bihurtzen ziren, zerrautsa eta txirbilak nonahi zirela.
Zumegia, egurra… eta gaur egun, karrozak.
Materialak, lanbideak eta belaunaldiak aldatu dira, baina zerbaitek bere horretan jarraitzen du: ideia bat ikusi, ukitu eta kalera atera daitekeen zerbait bihurtzeko gaitasunak.
Agian horregatik, XXI. mendeko urte hauetan, karrozak ideia izatetik bizia hartzera pasatu dira. Hor jaiotzen dira, pareta zahar horien artean, lehen zumezko altzariak eta egurrezko oholak bezala: elkarrekin partekatutako ideia batetik, talde lanetik eta ordu askotako dedikaziotik.
Mende bat baino gehiago igaro da, eta duela urte batzuetatik hona, urtero karrozak kalera ateratzen direnean, Ipeñarrieta 44ko pareta horietan historiaren beste orrialde bat idazten da berriro.
Baina hemen bukatzen da istorioaren alde sentimentala.
Izan ere, kasualitate historiko polit horren atzean errealitate garratzagoa dago: gaur egun karrozak egiten diren lokalaren egoera. Leku zaharra da, egitura oso hondatuta dauka eta ez dago jarduera horretarako behar bezala egokituta. Horrek galdera batzuk sortzen ditu: nolakoak dira bertan lan egiteko baldintzak? Eta, batez ere, 67 urteko tradizio bati eusteko, ezin al da leku duinago eta egokiago bat eskaini?
Txutxu-mutxuen artean esaten da agian aurten izango dela karrozak hor egingo diren azken urtea. Eta azkenean horrela bada, galdera bat datorkit burura, eta ez da nolanahikoa: non eta zer baldintzatan jarraitu ahal izango dute egiten Urretxuko Euskal Jaiaren arima diren karrozak?
Horrek guztiak mahai gainean jartzea merezi du. Ez erruak bilatzeko, baizik eta zer gertatzen ari den ulertzeko eta zer egin daitekeen pentsatzeko.
67 urte daramatzan tradizio batek ezin du urtero azken ordura arte itxaron nahikoa kuadrilla agertuko ote den jakiteko.
Idi pare batek tiratuta hiru izen dituen kale luzea (Ipiñarrieta, Labeaga eta Iparragirre) zeharkatu, Abenidatik jaitsi eta Gernikako Arbola plazara iristen den karroza bakoitzaren atzean, egur, igeltsu, paper eta kolorezko egitura bat baino askoz gehiago dago.
Pertsonak daude. Lan orduak. Irudimena. Ahalegina. Eta, batez ere, gogo handia.
Gure herri kulturaren zati bat da, belaunaldi batetik bestera igaro dena eta, hainbeste gorabeheraren ondoren, gaur arte iritsi dena.
Eta orain, itzul gaitezen argazkira. Argazkian gaur egun karrozak egiten diren lokala ikus daiteke. Hutsik dago. Alegoria bat?
Agian bai. Ez soilik gaur egun dugunaren irudia, baita etorkizunean izan genezakeenarena ere. Karrozak hemen (edo beste edozein lekutan) egiten ez badira, hutsik geratuko dena ez baita lokal bat bakarrik izango. Gure Euskal Jaiaren zati bat ere hutsik geratuko da.
Gaur hutsik dagoen lokal horrek, bihar karrozarik gabeko Euskal Jaia irudika lezake.
Gaur ziurtzat jotzen duguna, bihar ez dagoela aurki dezakegu.
Karrozak gure historiaren parte dira, eta gure Euskal Jaiaren arima ere bai. Horregatik, haiek zaintzea ez da nostalgia hutsa. Gure herri kulturaren zati bat zaintzea da.
Eta ez genuke itxaron behar tradizio hau galtzeko arriskua benetakoa izan arte. Orain da unea galdetzeko zer behar duten karrozek aurrera egiten jarraitzeko: zer leku, zer baliabide eta zer laguntza. Eta zer egin dezakegun denon artean 67 urtez gurekin egon den tradizio horrek beste belaunaldi askoren kaleak ere bete ditzan.
Aurten berriro ikusi ditugu gure kaleetan barrena.
Ez dezagun utzi argazkiko hutsunea etorkizuneko errealitate bihur dadin.
